Loading…लोड होत आहे…
Your planतुमचा प्लॅन
FreeमोफतUnlock mock tests, all answers explained and subject practice.मॉक टेस्ट, सगळी स्पष्टीकरणे आणि विषयानुसार सराव अनलॉक करा.
Upgradeअपग्रेड कराStudy notes · Economyअभ्यास नोट्स · अर्थव्यवस्था
Maharashtra Rural Employment Guarantee Scheme (MRGS)
3 min read3 मिनिटे वाचन
महाराष्ट्रात ग्रामीण भागातील अकुशल मजुरांना रोजगाराचा कायदेशीर हक्क देणारी रोजगार हमी योजना ही देशातील पहिलीच पथदर्शी योजना होती. दुष्काळ निवारण आणि दारिद्र्य निर्मूलनासाठी सुरू झालेल्या या योजनेने पुढे राष्ट्रीय स्तरावरील मनरेगा (MGNREGA) कायद्याची पायाभरणी केली.
एमपीएससी (MPSC) राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेतील अर्थशास्त्र (Economy) आणि कृषी/ग्रामीण विकास या घटकांमध्ये रोहयोचा इतिहास, १९७७ चा कायदा, निधीची रचना, वैयक्तिक लाभाच्या योजना आणि मनरेगाशी असणारा समन्वय यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
महाराष्ट्रात रोजगार हमी योजनेची पायाभरणी हरितक्रांतीचे प्रणेते तत्कालीन मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक यांच्या कार्यकाळात झाली, त्यामुळे त्यांना रोजगार हमी योजनेचे जनक मानले जाते; तर वि. स. पागे यांनी ती प्रत्यक्षात अंमलात आणली. सन १९७२ च्या भीषण दुष्काळात ग्रामीण जनतेला उपजीविका मिळवून देण्यासाठी २८ मार्च १९७२ रोजी १५ कलमी कार्यक्रमांतर्गत ही योजना औपचारिकपणे सुरू करण्यात आली. या योजनेला वैधानिक पाठबळ देण्यासाठी राज्य विधिमंडळाने 'महाराष्ट्र रोजगार हमी अधिनियम, १९७७' संमत केला. सन २००५ मध्ये केंद्र सरकारने याच धर्तीवर राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा (MGNREGA) संमत केला. केंद्रीय कायद्यातील कलम २८ अन्वये राज्यांना त्यांचा पूर्वीचा कायदा कायम ठेवण्याची मुभा असल्याने महाराष्ट्र शासनाने २००६ मध्ये १९७७ चा मूळ कायदा आवश्यक सुधारणांसह कायम ठेवला. सद्यस्थितीत राज्यात केंद्र शासनामार्फत प्रति कुटुंब १०० दिवस रोजगाराची हमी आणि मजुरी दिली जाते, तर १०० दिवसांवरील अतिरिक्त कामाच्या मजुरीचा आर्थिक भार राज्य शासन उचलते. याव्यतिरिक्त, सुधारित कलम १२(ई) नुसार धडक सिंचन विहीर आणि फळबाग लागवड यांसारख्या वैयक्तिक लाभाच्या योजना अनुदान तत्त्वावर राबवल्या जातात. ग्रामपंचायत स्तरावर या योजनेचे अभिलेख ठेवणे, मस्टर रोल सांभाळणे आणि तांत्रिक कामांत मदत करण्यासाठी ग्रामसभेमार्फत 'ग्राम रोजगार सेवक' (GRS) मानधन तत्त्वावर नेमले जातात.
महाराष्ट्राची रोजगार हमी योजना (MRGS) ही देशातील मनरेगा (MGNREGA) ची जननी मानली जाते. या योजनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी स्पष्ट करून महाराष्ट्रातील तिच्या सद्यस्थितीतील अंमलबजावणीचे मूल्यमापन करा.
१५ गुण (२५० शब्द)