Non-Cooperation Movement in Maharashtra (1920-1922)महाराष्ट्रातील असहकार चळवळ (१९२०-१९२२)

Why it matters for the examपरीक्षेसाठी का महत्त्वाचे?

In the history of Modern India and Maharashtra for the MPSC Rajyaseva Prelims and Mains exams, questions on the Non-Cooperation Movement are frequently asked. Analytical questions are asked on issues such as local leadership in Maharashtra during the movement, national educational institutions, the role of Tilak's followers on the legislature boycott, the Mulshi Satyagraha, and bonfires of foreign cloth in Mumbai.MPSC राज्यसेवा पूर्व व मुख्य परीक्षेच्या आधुनिक भारताच्या व महाराष्ट्राच्या इतिहासात असहकार चळवळीवर वारंवार प्रश्न विचारले जातात. चळवळीतील महाराष्ट्रातील स्थानिक नेतृत्व, राष्ट्रीय शिक्षण संस्था, कायदेमंडळ बहिष्कारावरील टिळक अनुयायांची भूमिका, मुळशी सत्याग्रह आणि मुंबईतील परदेशी कापडाच्या होळ्या या मुद्द्यांवर विश्लेषणात्मक प्रश्न विचारले जातात.

Study notesअभ्यास नोट्स

On August 1, 1920, the very day of Lokmanya Tilak's passing, the Non-Cooperation Movement was announced. Subsequently, the program of this movement was given final approval at the special session in Calcutta in September 1920 and the Nagpur national session in December 1920. 1. Political Reactions in Maharashtra: - Among the Tilak faction leaders in Maharashtra (e.g., N. C. Kelkar, Dadasaheb Khaparde, B. S. Moonje), there were differences of opinion regarding the legislature boycott. They advocated the policy of 'Responsive Cooperation' (entering councils to offer opposition). Nevertheless, as a party mandate, they accepted the boycott program. - On the other hand, Shankarrao Deo, Gangadharrao Deshpande, Kakasaheb Kalelkar, and Vasudeo Dastane gave full support to Gandhi's complete non-cooperation principle. 2. Constructive Program and National Education: - National educational institutions were started for students who boycotted government schools and colleges. - In memory of Lokmanya Tilak, 'Tilak Maharashtra Vidyapith' was established in Pune on December 13, 1921. - National pathshalas in Pune, a national college in Mumbai, and national schools elsewhere were started. 3. Boycott and Demonstrations: - Mumbai became the major center for the boycott of foreign cloth. A massive bonfire of foreign clothes was organized in the presence of Mahatma Gandhi on the Elphinstone Mill grounds in Parel. - In November 1921, a strict hartal was observed on the arrival of the Prince of Wales in Mumbai, during which widespread demonstrations and riots broke out in the city. - Under the temperance movement, picketing was carried out in front of liquor shops in Mumbai, Pune, and Belgaum. 4. Mulshi Satyagraha (1921-1924): - Amidst the Non-Cooperation Movement, the Mulshi Satyagraha took place at Mulshi in Pune district under the leadership of Senapati Pandurang Mahadev Bapat to save peasants' lands against the Tata Company's dam project. This is considered India's first anti-dam satyagraha. 5. Role of the Non-Brahman Movement: - Leaders of the Satyashodhak Samaj and the Non-Brahman Party (e.g., Bhaskarrao Jadhav) did not openly support the Non-Cooperation Movement. Their perspective was that the representation in legislatures obtained according to the Montagu-Chelmsford Reforms should be utilized for the welfare of the Bahujan society.१ ऑगस्ट १९२० रोजी लोकमान्य टिळकांच्या निधनाच्या दिवशीच असहकार चळवळीची घोषणा झाली. त्यानंतर सप्टेंबर १९२० च्या कलकत्ता विशेष अधिवेशनात आणि डिसेंबर १९२० च्या नागपूर राष्ट्रीय अधिवेशनात या चळवळीच्या कार्यक्रमाला अंतिम मंजुरी देण्यात आली. १. महाराष्ट्रातील राजकीय प्रतिक्रिया: - महाराष्ट्रातील टिळक पक्षाच्या नेत्यांमध्ये (उदा. न. चिं. केळकर, दादासहाहेब खापर्डे, बा. सी. मुंजे) कायदेमंडळ बहिष्काराबाबत मतभेद होते. त्यांनी 'प्रतियोगी सहकारिता' (काउन्सिल प्रवेश करून विरोध करणे) या धोरणाचा पुरस्कार केला होता. तरीही पक्षादेश म्हणून त्यांनी बहिष्काराचा कार्यक्रम स्वीकारला. - दुसरीकडे शंकरराव देव, गंगाधरराव देशपांडे, काकासाहेब कालेलकर, वासुदेव दास्ताने यांनी गांधीजींच्या संपूर्ण असहकार तत्त्वाला पूर्ण पाठिंबा दिला. २. रचनात्मक कार्यक्रम आणि राष्ट्रीय शिक्षण: - शासकीय शाळा-कॉलेजांवर बहिष्कार टाकणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी राष्ट्रीय शिक्षण संस्था सुरू करण्यात आल्या. - लोकमान्य टिळकांच्या स्मरणार्थ १३ डिसेंबर १९२१ रोजी पुण्यात 'टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठाची' स्थापना करण्यात आली. - पुण्यात राष्ट्रीय पाठशाळा, मुंबईत राष्ट्रीय कॉलेज आणि इतरत्र राष्ट्रीय शाळा सुरू झाल्या. ३. बहिष्कार आणि निदर्शने: - मुंबई हे विदेशी कापड बहिष्काराचे प्रमुख केंद्र बनले. परळच्या एल्फिन्स्टन मिल मैदानावर महात्मा गांधींच्या उपस्थितीत परदेशी कपड्यांची प्रचंड होळी करण्यात आली. - नोव्हेंबर १९२१ मध्ये प्रिन्स ऑफ वेल्स (Prince of Wales) यांच्या मुंबई आगमनावर कडक हरताळ पाळण्यात आला, ज्या दरम्यान शहरात व्यापक निदर्शने व दंगली उसळल्या. - दारुबंदी आंदोलनांतर्गत मुंबई, पुणे आणि बेळगाव येथे दारूच्या दुकानांसमोर पिकेटिंग (धरणी) करण्यात आले. ४. मुळशी सत्याग्रह (१९२१-१९२४): - असहकार चळवळीच्या काळातच पुणे जिल्ह्यातील मुळशी येथे टाटा कंपनीच्या धरण प्रकल्पाविरोधात शेतकऱ्यांची जमीन वाचवण्यासाठी सेनापती पांडुरंग महादेव बापट यांच्या नेतृत्वाखाली मुळशी सत्याग्रह झाला. हा भारतातील पहिला धरणविरोधी सत्याग्रह मानला जातो. ५. ब्राह्मणेतर चळवळीची भूमिका: - सत्यशोधक समाज व ब्राह्मणेतर पक्षाच्या नेत्यांनी (उदा. भास्करराव जाधव) असहकार चळवळीला उघड पाठिंबा दिला नाही. मॉन्टेग्यू-चेम्सफर्ड सुधारणांनुसार मिळालेल्या कायदेमंडळातील प्रतिनिधित्वाचा उपयोग बहुजन समाजाच्या हितासाठी करावा, असा त्यांचा दृष्टिकोन होता.

Key points for prelimsपूर्व परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• The formal proposal of the Non-Cooperation Movement was passed at the Nagpur session of December 1920, which was presided over by C. Vijayaraghavachariar.असहकार चळवळीचा औपचारिक प्रस्ताव डिसेंबर १९२० च्या नागपूर अधिवेशनात संमत झाला, ज्याचे अध्यक्ष सी. विजयराघवाचारियर होते.
• To propagate national education in Maharashtra, 'Tilak Maharashtra Vidyapith' was established in Pune in 1921.महाराष्ट्रात राष्ट्रीय शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी १९२१ मध्ये पुण्यात 'टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ' स्थापन झाले.
• As part of the boycott of foreign cloth, a historic bonfire of foreign clothes was organized on the Elphinstone Mill grounds in Mumbai on July 31, 1921.विदेशी कापडाच्या बहिष्काराचा भाग म्हणून मुंबईतील एल्फिन्स्टन मिलच्या मैदानावर ३१ जुलै १९२१ रोजी परदेशी कपड्यांची ऐतिहासिक होळी करण्यात आली.
• The Mulshi Satyagraha was led by Senapati (Pandurang Mahadev) Bapat, which was an important agitation of the non-cooperation era.मुळशी सत्याग्रहाचे नेतृत्व सेनापती (पांडुरंग महादेव) बापट यांनी केले, जे असहकार युगातील महत्त्वाचे आंदोलन होते.
• Tilakite faction leader N. C. Kelkar initially opposed the legislature boycott and put forward the stance of 'Responsive Cooperation'.टिळकवादी गटाचे नेते न. चिं. केळकर यांनी प्रारंभी कायदेमंडळ बहिष्काराला विरोध करत 'प्रतियोगी सहकारिता' (Responsive Cooperation) ची भूमिका मांडली होती.

Mains angleमुख्य परीक्षेसाठी

1. Introduction: End of the Tilak era and beginning of the Gandhian era on August 1, 1920; the Nagpur session resolution and mixed responses in Maharashtra.प्रस्तावना: १ ऑगस्ट १९२० रोजी टिळक युगाचा अंत व गांधी युगाची सुरुवात; नागपूर अधिवेशनातील ठराव आणि महाराष्ट्रातील संमिश्र प्रतिक्रिया.
2. Spread and Features of the Movement: Active participation of merchants and mill workers of Mumbai in the foreign textile boycott; liquor prohibition picketing; establishment of Tilak Maharashtra Vidyapith and the foundation of national education.चळवळीचा प्रसार व वैशिष्ट्ये: मुंबईतील व्यापारी व गिरणी कामगारांचा विदेशी वस्त्र बहिष्कारातील सक्रिय सहभाग; दारुबंदी पिकेटिंग; टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठाची स्थापना व राष्ट्रीय शिक्षणाचा पाया.
3. Unique Aspect of Mulshi Satyagraha: Senapati Bapat's leadership and the non-violent struggle for peasants' rights.मुळशी सत्याग्रहाचा अनोखा पैलू: सेनापती बापटांचे नेतृत्व आणि शेतकऱ्यांच्या हक्कांसाठी झालेला अहिंसक लढा.
4. Internal Limitations and Challenges: Hesitation of Tilakite leaders (Kelkar, Khaparde) regarding legislature boycott; aloof stance of the non-Brahman movement towards the Congress and non-cooperation.अंतर्गत मर्यादा व आव्हाने: टिळकवादी नेत्यांचा (केळकर, खापर्डे) कायदेमंडळ बहिष्काराबाबतचा संकोच; ब्राह्मणेतर चळवळीचा काँग्रेस आणि असहकारापासूनचा अलिप्त दृष्टिकोन.

Key termsमहत्त्वाचे शब्द

प्रतियोगी सहकारिता · Responsive Cooperation

Lokmanya Tilak's formulated policy of accepting reforms granted by British rule and offering constitutional opposition by remaining within the legislature for remaining rights.ब्रिटिश शासनाने दिलेल्या सुधारणांचा स्वीकार करून उर्वरित हक्कांसाठी कायदेमंडळात राहून सनदशीर विरोध करण्याचे लोकमान्य टिळकांनी मांडलेले धोरण.

पिकेटिंग · Picketing

Standing peacefully in front of liquor shops or foreign cloth shops and appealing to customers and sellers to enforce a boycott.दारूची दुकाने किंवा विदेशी कापडाच्या दुकानांसमोर शांततापूर्ण मार्गाने उभे राहून ग्राहकांना व विक्रेत्यांना बहिष्कार घालण्याचे आवाहन करणे.

राष्ट्रीय शाळा · National Schools

Institutions imparting education based on Swadeshi values and not dependent on British government grants and control.ब्रिटिश सरकारच्या अनुदानावर व नियंत्रणावर अवलंबून नसलेल्या आणि स्वदेशी मूल्यांवर आधारित शिक्षण देणाऱ्या संस्था.

टिळक स्वराज्य फंड · Tilak Swaraj Fund

A national fund started to provide financial strength to the Non-Cooperation Movement and to raise 1 crore rupees in memory of Lokmanya Tilak.असहकार चळवळीला आर्थिक बळ देण्यासाठी आणि लोकमान्य टिळकांच्या स्मरणार्थ १ कोटी रुपये उभारण्यासाठी सुरू केलेला राष्ट्रीय निधी.

Referencesसंदर्भ स्रोत

• https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0_%E0%A4%AC%E0%A4%B3%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%A4_%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%A7%E0%A4%B0
• https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B3_%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3_%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%96%E0%A4%B2%E0%A5%87
• https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5_%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A1%E0%A5%87